Povrat novca koji političke stranke i nezavisni kandidati uplaćuju za ovjeru učešća na opštim izborima 2026. godine postaje jedno od važnijih pitanja pred početak novog izbornog ciklusa. Iako se u javnosti najviše govori o povećanju takse, suština pravila nije samo u tome koliko se plaća, već pod kojim uslovima se novac vraća.
Prema pravilima Centralne izborne komisije BiH, takse za ovjeru političkih subjekata za opšte izbore 2026. godine kreću se od 8.000 do 30.000 KM. Za političke stranke najviši iznos, 30.000 KM, predviđen je za izbore za članove Predsjedništva BiH i za poslanike u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH. Za nivo Narodne skupštine Republike Srpske, predsjednika Republike Srpske i poslanike u Predstavničkom domu Parlamenta Federacije BiH taksa iznosi 20.000 KM, dok je za kantonalne skupštine u Federaciji BiH predviđeno 15.000 KM. Nezavisni kandidati plaćaju od 8.000 do 15.000 KM, zavisno od nivoa za koji se kandiduju.
U odnosu na opšte izbore 2022. godine, iznosi su povećani. Tada su političke stranke za najviše nivoe plaćale 25.000 KM, za entitetske nivoe 18.000 KM, a za kantonalne skupštine 13.000 KM. Kod nezavisnih kandidata raniji iznosi bili su 13.000 KM, 9.000 KM i 7.000 KM, zavisno od nivoa kandidature. To znači da se povećanje kreće od 1.000 do 5.000 KM, u zavisnosti od izborne trke.
Ključna razlika između običnog troška i ove takse jeste u tome što novac nije automatski izgubljen. Izborni zakon BiH predviđa povrat uplaćenog iznosa ako politička stranka ili nezavisni kandidat ostvari propisani rezultat. Za članove Predsjedništva BiH i za predsjednika i potpredsjednike Republike Srpske potrebno je osvojiti najmanje jednu trećinu glasova u odnosu na izabranog kandidata, dok je za parlamentarne nivoe potrebno više od tri odsto važećih glasova u izbornoj jedinici.
To pravilo u praksi znači da taksa ima karakter političkog depozita. Ona ne pogađa jednako one koji imaju stvarnu organizaciju, prepoznatljivo biračko tijelo i ozbiljnu kampanju, kao one koji na izbore izlaze bez realne podrške, bez infrastrukture i bez namjere da vode pravu izbornu borbu. Za prve je to privremeno blokiran novac koji mogu vratiti kroz izborni rezultat. Za druge je to rizik da uplaćeni iznos trajno izgube.
Zbog toga se može reći da ovakav sistem djelimično udaljava one koji bi kandidaturu mogli koristiti za političko trgovanje, ličnu promociju ili pokušaj pregovaranja sa ozbiljnijim akterima. Visoka taksa i uslov za povrat smanjuju prostor za izborne avanture bez stvarne podrške na terenu. Ako neko nema ni minimalnu šansu da pređe prag potreban za povrat novca, moraće prije kandidature procijeniti da li mu se ulazak u izbornu trku uopšte isplati.
Međutim, problem je u tome što taksa ne razdvaja uvijek samo ozbiljne od neozbiljnih. Ona istovremeno može pogoditi i nove političke inicijative, manje stranke i nezavisne kandidate koji možda imaju ideju i podršku dijela građana, ali nemaju razvijenu finansijsku mrežu. U tom smislu, pravilo može očistiti izborni proces od dijela političkih kalkulanata, ali može i otežati ulazak novim akterima koji nemaju novac unaprijed.
Za izborni ciklus 2026. godine ovo znači da se prva selekcija političkih subjekata neće desiti tek na biračkim mjestima, nego već u fazi prijave. Rok za podnošenje prijava političkih stranaka i nezavisnih kandidata traje od 8. do 22. maja 2026. godine, dok CIK BiH ovjeru treba da završi do 6. juna 2026. godine. Prijave se podnose elektronski, putem portala e-Izbori.
Dobra strana ovog modela je što izborni listići mogu biti manje opterećeni subjektima koji nemaju stvarnu podršku, a izborna administracija manje opterećena prijavama koje su više formalne nego politički ozbiljne. Loša strana je mogućnost da finansijski prag postane prepreka za političku konkurenciju, naročito u sredinama u kojima građani traže nove ljude, ali ti ljudi nemaju dovoljno sredstava za ulazak u izbornu trku.
Zato odgovor nije jednostavan. Povrat takse jeste mehanizam koji može odvratiti one koji na izbore ulaze bez ozbiljne namjere i bez biračke podrške. Ali nije garancija da će iz izbornog procesa biti udaljeni samo oni koji žele da mešetare. Može se desiti i da odustanu oni koji imaju političku ideju, ali nemaju novac za prvi korak. Pravi test biće vidljiv tek nakon isteka roka za prijave: koliko će političkih subjekata odustati, koliko će ih izaći na izbore i koliko će ih poslije izbora ispuniti uslove za povrat novca.
Ako politički subjekt ne ispuni zakonom propisane uslove, uplaćeni novac se ne vraća, već postaje prihod budžeta institucija i međunarodnih obaveza BiH. CIK BiH proceduru povrata pokreće kod nadležnog organa u roku od 15 dana od objave izbornih rezultata u službenim glasilima.
Na kraju, povećane takse i pravilo o povratu novca šalju jasnu poruku: kandidatura više nije samo formalna prijava, već finansijska i politička procjena. Oni koji vjeruju da imaju stvarnu podršku birača mogu računati na povrat novca. Oni koji na izbore izlaze bez ozbiljne osnove ulaze u rizik da im kandidatura postane skup politički pokušaj.
***
Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.
Čitaoci reporteri
Podjelite sa ostalim našim čitaocima ono što svakodnevno vidite, sa čime se susrećete, vaše utiske sa putovanja, neobične sutuacije kojima ste prisustvovali i zabilježili ih svojim foto-aparatom tokom ljetovanja, zimovanja, izleta... Pišite nam na našu email adresu:
