Zakon o podsticajima: Više reda na papiru, ali i mnogo prostora za nejasnu primjenu

Novi Zakon o podsticajima u privredi Republike Srpske, objavljen u Službenom glasniku Republike Srpske broj 29/2026, uvodi tri osnovne vrste podsticaja: podsticaj za povećanje plate, podsticaj za ulaganja i podsticaj za ulaganja od posebnog značaja. Zakon je objavljen 7. aprila 2026. godine, a stupa na snagu 15. aprila 2026. godine. Već u uvodnim odredbama zakon postavlja ambiciozne ciljeve: rast konkurentnosti, očuvanje zaposlenosti kroz povećanje plata, privlačenje domaćih i stranih ulaganja, te povećanje vrijednosti proizvodnje i prometa. To na prvi pogled djeluje kao ozbiljniji i sistematičniji okvir nego ranije. (str. 2 i 9)

Ono što je u ovom zakonu nesporno dobro jeste pokušaj da se pod jednim krovom objedine različiti oblici podrške privredi. Dobro je i to što zakon ne ostaje samo na opštim formulacijama, već uvodi jasnije razdvajanje mjera: jedno su podsticaji za rast plata, drugo za investicije, a treće za velike projekte od posebnog značaja. Posebno je važno što se uvodi i registar podsticaja na republičkom i lokalnom nivou, jer bez takvog registra nema ni ozbiljnog praćenja ko dobija javni novac, po kom osnovu i sa kakvim efektom. Dobra je i namjera da se ulaganja vežu za tehnološki razvoj, zelenu i cirkularnu ekonomiju, kao i za ravnomjerniji regionalni razvoj. (str. 2, 4, 8)

Zakon donosi i jednu politički važnu poruku: plate su konačno prepoznate kao razvojna, a ne samo socijalna tema. Poslodavac može ostvariti podsticaj po pojedinačnom radniku, i to u visini 70 odsto više plaćenih doprinosa na povećanu platu, s tim da je gornji limit 1.000 KM po radniku u toku obračunskog perioda. To je korisna mjera jer stimuliše legalno povećanje zarada, a ne isplatu “na ruke”. Takođe je dobro što su precizirani slučajevi kada se određeni radnici izostavljaju iz obračuna i što su u postupak uključeni i Ministarstvo i Poreska uprava, što bi trebalo da smanji prostor za proizvoljnost. (str. 3-5)

Međutim, upravo kod plata počinju i prvi ozbiljni problemi. Zakon kaže da se pravo ostvaruje za radnike koji su najkasnije do 1. decembra godine koja prethodi obračunskom periodu registrovani i bez prekida prijavljeni u sistem doprinosa. To praktično znači da povećanje plata za novozaposlene tokom same godine ne ulazi lako u ovu logiku podsticaja. Drugim riječima, zakon navodno podstiče rast plata, ali taj rast veže prije svega za već postojeću radnu snagu, a znatno manje za novo zapošljavanje. Još je problematičnije što je za obračunski period 2025. godine rok za podnošenje zahtjeva vezan za buduću uredbu koju Vlada tek treba da donese. To je pravno moguće, ali u praktičnom smislu djeluje retroaktivno i stvara neizvjesnost: privreda tek naknadno saznaje proceduru za pravo koje se odnosi na već završeni period. (str. 3 i 9)

Kod podsticaja za ulaganja vidi se jasna razvojna logika: favorizuju se proizvodna oprema, mašine, reciklaža, prečistači, filteri i solarni paneli za sopstvenu proizvodnju. To je dobar pravac, jer pokazuje da zakon barem deklarativno želi modernizaciju i energetsku efikasnost. Uz to, za nerazvijene i izrazito nerazvijene opštine predviđeno je sufinansiranje do 50 odsto, a za razvijene i srednje razvijene do 40 odsto, što je korektan pokušaj da se javnim novcem utiče na regionalne razlike. (str. 4-7)

Ali ovdje dolazimo do prve ozbiljne kontradikcije u širem smislu. Iako se zakon zove Zakon o podsticajima u privredi, obični podsticaji za ulaganja praktično su usko vezani uglavnom za prerađivačku industriju, i to kroz pobrojane razrede djelatnosti. Dakle, naziv zakona je širok, a domet mjere prilično uzak. Uz to, uslov da privredni subjekt na dan objave javnog poziva ima najmanje pet zaposlenih automatski izbacuje veliki broj mikro-biznisa i početnika, baš onih koji često najviše kubure sa pristupom kapitalu. Još jedna sporna tačka jeste što se kao prihvaćena ulaganja mogu priznati i ona koja su počela 1. januara godine u kojoj se raspisuje javni poziv. To nekome može pomoći, ali otvara i pitanje jednakog položaja: neko ulaže mjesecima prije poziva, a neko čeka pravila igre. (str. 4-6)

Najveći prostor za pohvalu, ali i za sumnju, ostavljen je kod ulaganja od posebnog značaja. Dobro je što zakon pokušava privući ozbiljne projekte, velike investicije, novu zaposlenost i transfer tehnologija. Tu su pragovi visoko postavljeni: najmanje 100 novih radnika u razvijenim i srednje razvijenim sredinama, odnosno 50 u nerazvijenim, ili ulaganja od najmanje 10 miliona KM, odnosno 5 miliona KM bez PDV-a. Time zakon jasno poručuje da ova mjera nije za sitne projekte, nego za velike investitore. (str. 7-8)

Ali baš tu leži i najveći rizik. Za ove podsticaje nema javnog poziva, zahtjev se može podnijeti tokom cijele godine, a odluku na kraju oblikuju komisija, Vlada i ugovor. Pri tome su kriterijumi dijelom objektivni, a dijelom široko postavljeni: “reference ulagača”, “pozicioniranje u međunarodnim lancima vrijednosti”, “unapređenje konkurentnosti”, “ekonomsko-finansijska ocjena projekta”. To jesu legitimni kriterijumi, ali bez maksimalne transparentnosti mogu postati prostor za diskreciono odlučivanje, odnosno za to da “poseban značaj” ne bude uvijek ekonomska, nego i politička kategorija. (str. 7-8)

Još jedan problem zakona jeste što mnogo toga obećava, a suštinski veliki dio mehanizma prebacuje na buduće uredbe Vlade. Sam zakon propisuje da Vlada u roku od tri mjeseca treba da donese četiri uredbe: za povećanje plata, za ulaganja, za ulaganja od posebnog značaja i za registar podsticaja. To znači da je zakon usvojen, ali bez podzakonskih akata njegova puna primjena i dalje zavisi od izvršne vlasti. Ukratko: okvir postoji, ali operativna pravila tek dolaze. To je možda administrativno razumljivo, ali nije dobro za pravnu sigurnost privrede. (str. 9)

Kada se sve sabere, ovaj zakon ima nekoliko jakih strana: pokušava da uvede red, prepoznaje plate kao razvojno pitanje, stimuliše tehnološka ulaganja, otvara prostor za velike projekte i uvodi registar podsticaja. Ali ima i ozbiljne slabosti: uzak krug korisnika za pojedine mjere, preveliku zavisnost od uredbi, neizvjesnost kod isplate jer se podsticaji za plate isplaćuju sukcesivno prema raspoloživosti sredstava, te širok prostor za subjektivno odlučivanje kod ulaganja od posebnog značaja. Zato je suštinski sud o ovom zakonu jednostavan: na papiru djeluje ambiciozno, ali će njegova stvarna vrijednost zavisiti od uredbi, transparentnosti i načina primjene. Ako primjena bude jasna i jednaka za sve, zakon može biti koristan alat. Ako ne bude, postaće još jedan propis koji lijepo zvuči, a u praksi proizvodi nove privilegovane krugove. (str. 5, 8-9)

Zakon o podsticajima u privredi Republike Srpske

***

Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici i X nalogu.